ඩිජිටල් අඳුරේ (Digital Darkness) හුදකලා වූ ඉරානය
2026 වසරේ ඉරානය තුළ මිලියන සංඛ්යාත ජනතාවක් මුහුණ දෙන අමිහිරි යථාර්ථය වන්නේ “ඩිජිටල් අඳුර” (Digital darkness) යන්නයි. රට පුරා ක්රියාත්මක වන දැඩි සන්නිවේදන මර්දනය සහ සති ගණනාවක් තිස්සේ ඇදී යන අන්තර්ජාල විසන්ධි කිරීම් හමුවේ එරට වැසියන් ලෝකයෙන් මුළුමනින්ම හුදකලා වෙමින් ඇත. ඉරාන රජය විසින් සිදු කරනු ලබන මෙම මර්දනය හුදෙක් වෙබ් අඩවි කිහිපයක් අවහිර කිරීමකට වඩා එහා ගිය, සමස්ත ඩිජිටල් අවකාශයම අඩපණ කරන ක්රියාවලියකි. සාමාන්ය ජනතාවට තම හිතවතුන් සමඟ පවා අදහස් හුවමාරු කර ගැනීමට නොහැකි වන සේ සන්නිවේදන ජාලයන් බිඳ දමා ඇති මෙම මොහොතේ, ඩිජිටල් අයිතිවාසිකම් යනු ජීවත්වීමේ අයිතිය හා සමාන වැදගත්කමක් උසුලන බව නැවත නැවතත් ලෝකය හමුවේ පසක් කර දෙයි.
VPN වල සීමාවන් සහ “අවසර ලත් ලැයිස්තුගත කිරීම්”
සාම්ප්රදායිකව අන්තර්ජාල වාරණ මඟහැරීම සඳහා ලොව පුරා භාවිත වන VPN (Virtual Private Network) සේවාවන් ඉරානය වැනි රටක දැන් අසාර්ථක වෙමින් පවතින බව Techradar වාර්තාව පෙන්වා දෙයි. එයට හේතුව රජය විසින් අනුගමනය කරන නවීන මර්දන ක්රමවේදයන්ය. විශේෂයෙන්ම, රජය විසින් අනුමත කරන ලද යෙදුම්වලට පමණක් ක්රියාත්මක වීමට ඉඩ සලසන “අවසර ලත් ලැයිස්තුගත කිරීම්” (Whitelisting) සහ යටිතල පහසුකම් මට්ටමින් සිදු කරන අවහිර කිරීම් හරහා VPN තාක්ෂණය අඩපණ කර ඇත.
මෙම තාක්ෂණික මර්දනයේ දරුණු බව දත්ත මගින් මනාව පැහැදිලි වේ. උදාහරණයක් ලෙස, පසුගිය ජනවාරි 8 වැනිදා සිදුවූ අන්තර්ජාල බිඳවැටීමේදී පරිශීලකයින්ට 30% ක පැකට් අලාභයක් (Packet loss) අත්විඳීමට සිදු විය. මෙය සන්නිවේදන ජාලය සිතාමතා අඩපණ කිරීමකි.
“මෙය හුදෙක් වාරණයක් පමණක් නොවේ, මෙය ඩිජිටල් හුදකලා කිරීමකි (Not just censorship, it’s digital isolation).”
තාක්ෂණික විශේෂඥයින් පෙන්වා දෙයි.
Starlink: විසඳුමක් මෙන්ම අවදානමක්
අන්තර්ජාලය විසන්ධි කළ අවස්ථාවලදී ස්ටාර්ලින්ක් (Starlink) චන්ද්රිකා අන්තර්ජාලය විකල්පයක් ලෙස භාවිත කළ හැකි වුවද, එහි ප්රායෝගික සහ ආරක්ෂක අවදානම් රාශියක් පවතින බව Techradar වාර්තාව වැඩිදුරටත් පෙන්වා දෙයි.
* දෘඩාංග හඳුනාගැනීමේ අවදානම: ස්ටාර්ලින්ක් භාවිතය සඳහා අවශ්ය ඩිෂ් ඇන්ටනා සහ රවුටර (Hardware) රහසිගතව රට තුළට රැගෙන යාම අතිශය දුෂ්කරය. වඩාත් භයානක කරුණ වන්නේ, මෙම උපකරණ ක්රියාත්මක වන ස්ථානය හඳුනා ගැනීමට රජයට පවතින තාක්ෂණික හැකියාවයි. මෙවැනි දෘඩාංගයක්(Hardware) සන්තකයේ තිබීම මර්දනකාරී පාලනයක් යටතේ සිරදඬුවම් විඳීමට තරම් හේතුවක් විය හැකිය.
* ප්රවේශය පිළිබඳ ගැටලු: මෙහි ඇති අධික පිරිවැය හේතුවෙන් ස්ටාර්ලින්ක් යනු සැමට සමාන අවස්ථාවක් නොව “වරප්රසාදිත” (Privilege) පිරිසකට පමණක් සීමා වූවක් බවට පත්ව ඇත.
Access Now හි මර්වා ෆටාෆ්ටා (Marwa Fatafta) පවසන පරිදි:
“ස්ටාර්ලින්ක් පර්යන්ත හඳුනා ගැනීමට සහ ඒවා තිබෙන ස්ථානය සොයා ගැනීමට හැකියාව පවතී. එමෙන්ම ඒවා මිල අධික වන අතර සැමට ලබා ගැනීමට නොහැකි වීම නිසා ප්රවේශය පිළිබඳ ගැටලු මතු වේ.” (MENA Policy and Advocacy Director at Access Now)
Direct-to-Cell (D2C): නොපෙනෙන සන්නිවේදන විප්ලවය (The Invisible Revolution)
Direct-to-Cell (D2C) තාක්ෂණය යනු කිසිදු අමතර දෘඩාංගයකින් තොරව, ඔබ අත ඇති ස්මාර්ට් ජංගම දුරකථනය සෘජුවම චන්ද්රිකාවක් සමඟ සම්බන්ධ කර සන්නිවේදන පහසුකම් ලබා දීමයි. මෙහි ඇති සැබෑ විප්ලවය වන්නේ එහි ඇති “නොපෙනෙන” ස්වභාවයයි. සරලවම කිවහොත්, ඔබ භාවිත කරන දුරකථනය සාමාන්ය එකක් සේ පෙනුනද, එය රජයේ පාලනයෙන් තොර චන්ද්රිකා ජාලයක් හා සම්බන්ධ වේ.
WITNESS සංවිධානයේ මහ්සා අලිමර්දානි (Mahsa Alimardani) පෙන්වා දෙන්නේ 2020 වසරෙන් පසුව නිෂ්පාදනය කරන ලද බොහෝ ස්මාර්ට්ෆෝන් වල දැනටමත් මෙම තාක්ෂණය සඳහා අවශ්ය පදනම පවතින බවයි. Apple සමාගමේ ‘Emergency SOS’ පහසුකම මෙයට කදිම උදාහරණයකි.
මෙහිදී තාක්ෂණික වශයෙන් වැදගත් වන සන්ධිස්ථානයක් තිබේ. මුල් කාලීන D2C සේවාවන් දේශීය දුරකථන සමාගම් (Local Carriers) මත රඳා පැවති අතර, එය ඉරානය වැනි රටකදී සාර්ථක නොවේ. මන්දයත් රජය විසින් එම දේශීය සමාගම් පාලනය කරන බැවිනි. නමුත් දැන් මතු වෙමින් පවතින “දෙවන පරම්පරාවේ” D2C තාක්ෂණය දේශීය අන්තර්ජාල සේවා සපයන්නන් (ISPs) සහ දේශීය සංඛ්යාත සම්පූර්ණයෙන්ම මඟහැර සෘජුවම චන්ද්රිකා සමඟ ගනුදෙනු කරීමට පහසුකම් සැලසීමට පදනමක් දමා ඇත. මෙය තාක්ෂණික ලෝකයේ ‘ශුද්ධ වූ කුසලානය’ (Holy Grail) වැනි සුවිශේෂී ජයග්රහණයකි.
SpaceX සහ T-Mobile පමණක් නොව, AST SpaceMobile සමාගම AT&T, Verizon, Vodafone සහ Orange වැනි ගෝලීය සමාගම් සමඟ එක්ව මෙම තාක්ෂණය ලොව පුරා ව්යාප්ත කිරීමට මේ වන විට කටයුතු කරමින් සිටී.
මානව හිමිකම් සඳහා තාක්ෂණය සැලසුම් කිරීම
ඩිජිටල් අයිතිවාසිකම් පිළිබඳ විශේෂඥයෙකු ලෙස මා විශ්වාස කරන්නේ, තාක්ෂණය යනු හුදෙක් පහසුවක් පමණක් නොව එය මානව හිමිකම් ආරක්ෂා කරන මෙවලමක් විය යුතු බවයි. Access Now සහ WITNESS වැනි සංවිධාන පෙන්වා දෙන්නේ, D2C වැනි තාක්ෂණයන් නිර්මාණය කිරීමේදී ම එහි ව්යුහය තුළට මානව හිමිකම් ආරක්ෂා කිරීමේ පියවර (Human rights considerations) ඇතුළත් කළ යුතු බවයි.
මෙය තාක්ෂණික සමාගම්වලට කෙරෙන ප්රබල ඇමතුමකි (Call to action). මෙහිදී රජයන් සතු “වර්ණාවලි වෙන්කිරීම” (Spectrum allocation) සහ “බලපත්ර ලබාදීම” වැනි නීතිමය බාධාවන් හමුවේ වුවද, අර්බුදකාරී අවස්ථාවලදී ජනතාවට අඛණ්ඩව සන්නිවේදනය කිරීමට හැකි වන සේ තාක්ෂණික ප්රොටෝකෝල සකස් කළ යුතුය. මර්දනකාරී පාලනයක් යටතේ සන්නිවේදනය අඩපණ වූ විට, D2C තාක්ෂණය යනු මිනිසුන්ගේ හුස්ම පොද වැනි “ජීවනාලියක්” (Lifeline) වේ.
හෙට දවසේ සන්නිවේදන නිදහස (The Future of Communication Freedom)
අන්තර්ජාලය වාරණය කිරීම සහ ඩිජිටල් ලෙස හුදකලා කිරීම හරහා ජනතාවගේ හඬ යටපත් කිරීමට රජයන් ගන්නා උත්සාහයන්ට එරෙහිව Direct-to-Cell තාක්ෂණය ප්රබලතම ප්රතිප්රහාරය වනු ඇත. VPN සහ Starlink වල පවතින භෞතික සහ තාක්ෂණික සීමාවන් අභිබවා යමින්, ජංගම දුරකථනයක් ඇති ඕනෑම අයෙකුට තම සන්නිවේදන නිදහස ආරක්ෂා කර ගැනීමට ඉතාමත් ඉක්මනින් මෙහිදී අවස්ථාව ලැබෙනු ඇත.
තාක්ෂණය දියුණු වන තරමටම මර්දනයත් දියුණු වන ලෝකයක, අපගේ සන්නිවේදන නිදහස තවදුරටත් රජයන් සතු විය යුතුද? මෙය හුදෙක් තාක්ෂණික ප්රශ්නයක් නොව, අපගේ මූලික නිදහස පිළිබඳ ගැටලුවකි.
ශ්රී ලංකාවේ අපි…!
ස්වාභාවික විපත්(දිට්වා) ඇතුළු ඕනෑම හදිසි අවස්ථාවකදී සන්නිවේදනය යනු අත්යවශ්ය සේවාවක් පමණක් නොව, මානව හිමිකම් ආරක්ෂා කිරීමේ තීරණාත්මක මෙවලමක් බව ශ්රී ලාංකික බලධාරීන් අවබෝධ කරගත යුතුය. ඒ අනුව, වාරණයන්ගෙන් තොරව තොරතුරු ලබා ගැනීමට සහ බෙදා ගැනීමට ජනතාවට ඇති අයිතිය තහවුරු වන පරිදි සන්නිවේදන තාක්ෂණයන් ස්ථාපිත කිරීමේ කාලෝචිත අවශ්යතාවක් පවතී. විශේෂයෙන් අදහස් ප්රකාශ කිරීමේ නිදහස සහ පුද්ගලිකත්වය දැඩි ලෙස සීමා කරන ‘ඔන්ලයින් සේෆ්ටි’ (Online Safety Act – OSA) පනත මෙන්ම, යෝජිත ‘ත්රස්තවාදයෙන් රාජ්ය ආරක්ෂා කිරීමේ පනත’ කෙටුම්පත (PSTA) වැනි මර්දනකාරී නීතිමය රාමු මඟින් මෙවැනි අවදානම් සහගත අවස්ථාවලදී පුරවැසි අයිතිවාසිකම් ආරක්ෂා කරනවා වෙනුවට සිදු කරනුයේ ඒවා තවදුරටත් හීන කිරීමයි. එබැවින්, ප්රජාතන්ත්රවාදී අයිතීන් පාවා නොදී, තාක්ෂණය ඔස්සේ ජනතාව සවිබල ගැන්වීමට සහ තොරතුරු ගලායාම සහතික කිරීමට රජය දැන්වත් වගකීමෙන් යුතුව කටයුතු කළ යුතුය.
*Iran’s internet shutdown proves we need to go beyond Starlink and VPNs — this tech could be the solution නමින් techradar.com වෙබ් අඩවියේ පළවු විශේෂ ලිපියක් ඇසුරින් සකස් කරන ලද සිංහල අනුවාදයකි – පරිවර්තනය සදහා GenAI භාවිතා කර ඇති අතර පසුව සංස්කරණය කර ඇති බව සලකන්න.
