පහත දැක්වෙන වාර්තාව ආචාර්ය සංජන හත්තොටුව විසින් ශ්රී ලංකාව පදනම් කරගෙන සිදු කරන ලද, කෘත්රිම බුද්ධිය (AI) මඟින් නිර්මාණය කරන ලද ව්යාජ කාන්තා ඡායාරූප ඇතුළු අන්තර්ගතයන් භාවිත කරමින්, Facebook ගිණුම්වල ක්රියාකාරීත්වය පිළිබඳ සිදු කරන ලද ප්රථම ක්රමවත් පර්යේෂණාත්මක විශ්ලේෂණයයි. මෙහිදී AI මඟින් නිපදවන ලද කාන්තා රූප භාවිත කරමින් අනන්යතා වංචා සිදු කරන ආකාරය, ලිංගික ආකර්ෂණය හරහා පරිශීලකයින් සම්බන්ධ කරගන්නා ආකාරය සහ මූල්යමය ලාභ ලබන ආකාරය විමර්ශනය කරයි. අදාළ වාර්තාවේ(AI profiles of women on Facebook: Identity deception, sexualised engagement, and platform accountability) විධායක සාරාංශය සහ ප්රධාන විශේෂතාවල සිංහල පරිවර්තනයක් පහත දැක්වෙයි. එහි සම්පූර්ණ පර්යේෂණාත්මක වාර්තාවට (ඉංග්රීසි) පිවිසෙන්න.
මෙම වාර්තාව ශ්රී ලංකාවේ සිදු කරන ලද මෙවැනි ආකාරයේ ප්රථම වාර්තාවයි. එනම්, කෘත්රිම බුද්ධියෙන් (AI) නිර්මාණය කරන ලද කාන්තාවන්ගේ ඡායාරූප ඇතුළු අන්තර්ගතයන් Facebook සමාජ මාධ්ය වේදිකාව තුළ නිෂ්පාදනය කරන්නේ කෙසේද, සම්බන්ධීකරණය කරන්නේ කෙසේද සහ ඉන් මුදල් උපයන්නේ කෙසේද යන්න පිළිබඳ ක්රමවත් පර්යේෂණාත්මක විශ්ලේෂණයකි. පරීක්ෂාවට ලක් කරන ලද ගිණුම් 10 තුළ පෙනී සිටින කාන්තාවන්ගෙන් කිසිවෙකු සැබෑ අය නොවන නමුත්, ඔවුන් පිටුපස ඇති පද්ධතිය සැබෑ එකකි. එය වේගය, විෂය පථය සහ මහා පරිමාණය සඳහාම සකස් කරන ලද, ශ්රී ලංකාව තුළ දැනටමත් ක්රියාත්මක වන පද්ධතියකි. එමඟින් පෝස්ට් 1,706ක් සහ පරිශීලක ප්රතිචාර 890,632ක් පුරා මවා පෑ සමීප සබඳතා (fabricated intimacy), මිනිසුන්ගේ අවධානය, පුද්ගලික සම්බන්ධතා සහ සූදුව, වැඩිහිටි චැට්, adult dating, ක්රිප්ටෝ සහ අනෙකුත් සැකකටයුතු මූල්ය වෙබ් අඩවි වෙත යොමු කරන ෆේස්බුක්වලින් බාහිර ගමනාගමනයක් (off-platform traffic) බවට පරිවර්තනය කරයි.
මෙම සම්බන්ධීකරණය හුදෙක් අනුමාන කළ හැක්කක් නොව මැනිය හැක්කකි. මන්දයත්, මෙම ගිණුම් පහක් සැබවින්ම ක්රියාත්මක වන්නේ එකම අතකින් (එකම පාර්ශවයකින්) වන බැවිනි. එහිදී එක හා සමාන ශීර්ෂ පාඨ සහිත පොකුරු 113ක්, සම්පූර්ණයෙන්ම පාහේ සමාන පෝස්ට් යුගල 676ක් සහ විනාඩියකටත් අඩු කාල පරතරයන් සහිත, දින 10ක කෙටි කාලරාමුවක් තුළ එක් ගිණුමකින් තවත් ගිණුමකට මිනිත්තු කිහිපයක් ඇතුළත හුවමාරු වූ ඉහළ ප්රතිචාර ලැබූ පෝස්ට් දක්නට ලැබේ. පරිශීලක ප්රතිචාර ගලා යන්නේ කේන්ද්රීය ආකෘතියකටය (hub-and-spoke). එහිදී පිටු තුනක් පමණක් මුළු අවධානයෙන් අඩකට වඩා ග්රහණය කරගන්නා අතර, ඉතිරි ව්යාජ ගිණුම් (personas) ඕනෑම වේලාවක ඉවත් කළ හැකි අතිරික්ත තොගයක් ලෙස රඳවා තබා ගනී. මෙහි ‘ඇම’ වන්නේ සිංහල භාෂාවෙන් ඉදිරිපත් කරන හදවත රිදවන කතාන්දරයි. ඒවා වේදිකාව මත රඟ දක්වන්නේ පුද්ගලික සම්බන්ධතා අපේක්ෂා කරන තනිකඩ, වැන්දඹු, දික්කසාද වූ හෝ මූල්යමය වශයෙන් අසරණ වූ කාන්තාවන් ලෙසය. එමෙන්ම මෙහි රූප රාමු (imagery) සකස් කර ඇත්තේ කිසියම් කාමුක ආශාවන් සහිත නිශ්චිත කණ්ඩායමක් (fetish niche) ඉලක්ක කරගැනීමටය (අතිශයෝක්තියෙන් යුත් පියයුරු, ව්යාජ ලෙස මවා ඇති දහඩිය, හිතාමතාම නිරාවරණය කරන ලද කිහිලි ප්රදේශ). මේවා සැලසුම් කර ඇත්තේ ෆේස්බුක්හි නියාමනයට (moderation) හසු නොවී, වේදිකාවට ‘ආරක්ෂිත’ සීමාවේ රැඳී සිටීමටය.
මුදල් ගලායන මාර්ගය කාටත් පෙනෙන පරිදි විවෘතව සැඟවී පවතී. එනම් ප්රෝෆයිල් විස්තර, shortlinks සහ පළමු කමෙන්ට් එක තුළය. එහිදී පෝස්ට් එකක් සංස්කරණය නොකරම අදාළ වෙබ් අඩවිය වෙනස් කිරීමට ක්රියාකරුවන්ට හැකියාව ලැබෙන අතර, මහා පරිමාණ විගණන (bulk auditing) සාමාන්යයෙන් මෙවැනි තැන් කරා ළඟා නොවේ. එලෙස සොයාගත් මාර්ග අවසන් වන්නේ වැඩිහිටි චැට් පිටු, සූදු ලියාපදිංචි කිරීම්, ක්රිප්ටෝ බාගත කිරීම් සහ වෙළඳ දැන්වීම්-වැටුප් (advertising-arbitrage) පිටු වලිනි. මෙම කාන්තාවන්ගේ නම් ෆේස්බුක් පෝස්ට් එකේ සිට අදාළ වෙබ් අඩවිය (landing page) දක්වා යන විට වෙනස් වන අතර, පරිවර්තනය සිදුවන අවස්ථාවේදී නව අනන්යතාවන්ගෙන් නැවත මතු වේ. ෆේස්බුක් පෝස්ට් එක තුළ කිසිදු තැනක මෙම වෙනස් වීම හෙළිදරව් නොවේ.
මෙය ශ්රී ලංකාවටම ආවේණික වූ විකෘතිතාවයක් (pathology) ද නොවේ. මන්දයත් ස්පාඤ්ඤ, ඉතාලි සහ මලයාලම් භාෂාවලින් ක්රියාත්මක වන ගිණුම් ද මෙවැනිම ව්යුහයක් ප්රතිනිෂ්පාදනය කරන නමුත්, ඒවායේ එක් පෝස්ට් එකක කාර්යක්ෂමතාවය තුන් ගුණයකට වඩා වැඩිය. මෙයින් පෙනී යන්නේ ශ්රී ලාංකික ජාලය යනු අන්තර්ජාතික මෙහෙයුම් ආකෘතියක දේශීය ශාඛාවක් වන අතර, එහිදී මෙම කෘත්රිම කාන්තාව යනු ඕනෑම තැනකට ආදේශ කළ හැකි කොටසක් (interchangeable part) පමණක් බවයි. මෙම දත්ත වලට අනුව දේශපාලන බලපෑම් මෙහෙයුමක (political influence operation) සාක්ෂි අවම වුවද, මෙම යටිතල පහසුකම් ද්විත්ව කාර්යයන් සඳහා (dual-use) භාවිත කළ හැකිය. මන්දයත්, දැනටමත් එක්රැස් කර ඇති ප්රේක්ෂකයින්, දැනටමත් විශ්වාසය දිනාගෙන ඇති ව්යාජ ගිණුම් සහ ඒවායේ සැබෑ ප්රභවය (provenance) අදෘශ්යමාන වීම යනු එවැනි දේශපාලන මෙහෙයුමකට හරියටම අවශ්ය කරන දේවල් වන බැවිනි. එමෙන්ම ශ්රී ලංකාව තුළ මෙටා වේදිකාවල දැනටමත් පවතින ක්රිප්ටෝ සහ මූල්ය වංචාවන් සඳහා මෙම විශේෂාංග බලවත් උත්ප්රේරකයක් (force multiplier) ලෙස ක්රියා කරයි.
ලේඛනගත කර ඇති සෑම යාන්ත්රණයක්ම ක්රියාත්මක වන්නේ ෆේස්බුක්හිම පහසුකම් (affordances) මත, එනම් සාමාන්ය පරිශීලකයෙකුට සැබෑ පුද්ගලයෙකු සහ වංචනික මෙවලමක් අතර වෙනස හඳුනා ගැනීමට කිසිදු ක්රමයක් නොදෙන පොදු මතුපිට ස්වභාවය මත බැවින්, මෙම වංචාව සඳහා කිසිදු නීති උල්ලංඝනය කිරීමක් අවශ්ය නොවීය. එමෙන්ම මෙම වෙනස දෘශ්යමාන කළ යුතු විනිවිදභාවයේ මෙවලම් (transparency tools) දක්නට ලැබෙන්නේ ඉතා කලාතුරකිනි. තවමත් ඔප්පු වී නොමැති දෑ (පොදු අයිතිකාරිත්වය, ක්රියාකරුගේ අනන්යතාවය, වෙළඳ දැන්වීම් වියදම් සහ ආදායම් ගලායාම) පවතින්නේ පොදු මතුපිටක් හරහා නිරීක්ෂකයෙකුට හෝ නියාමකයෙකුට සොයාගත හැකි සීමාවන්ගෙන් ඔබ්බෙහිය. එම සීමාවම, වේදිකාවේ පෙනෙන ස්ථරය මඟින් කොතරම් අඩු වගවීමක් (accountability) ලබා දෙන්නේද යන්න පිළිබඳ සොයාගැනීමක් ද වේ.
ප්රධාන විශේෂතා
1) ශ්රී ලංකාවේ සිදු කරන ලද මෙවැනි ආකාරයේ ප්රථම ක්රමවත් අධ්යයනයට අනුව, පරීක්ෂාවට ලක් කරන ලද Facebook ගිණුම් 10 න් එකක්වත් සැබෑ කාන්තාවකට අයත් නොවේ. ඒ සෑම එකක්ම කෘත්රිම බුද්ධිය (AI) මඟින් සකස් කරන ලද ශ්රී ලාංකික කාන්තාවකගේ නමක්, මුහුණක් සහ ජීවිතයක් උපයෝගී කරගනිමින් ක්රියාත්මක වේ. ඡායාරූපමය සාක්ෂි මඟින් මෙම සොයාගැනීම සාධාරණ සැකයකින් තොරව සනාථ කරයි.
2) මෙම ගිණුම් අතුරින් පහක් එකම පාර්ශවයක් විසින් හසුරුවනු ලබන (write with one hand) අතර, එහිදී එක හා සමාන ශීර්ෂ පාඨ සහිත පොකුරු 113ක්, සම්පූර්ණයෙන්ම පාහේ සමාන පෝස්ට් යුගල 676ක් සහ මිනිත්තු කිහිපයක් ඇතුළත එක් ගිණුමකින් තවත් ගිණුමකට හුවමාරු වූ පෝස්ට් දක්නට ලැබේ. මෙම සම්බන්ධීකරණ රටාව හුදෙක් ශෛලියේ සමානතාවයක් (coincidence of style) ලෙස අහඹු ලෙස සිදු වූවක් යැයි පැහැදිලි කළ නොහැක.
3) පෝස්ට් 1,706ක් සහ 890,632ක පරිශීලක ප්රතිචාර ප්රමාණයක් සහිත මෙහි පරිමාණය, සුළු පරිමාණ (artisanal) එකකට වඩා මහා පරිමාණ (industrial) ස්වරූපයක් ගනී. එහිදී පිටු තුනක් පමණක් මුළු අවධානයෙන් 51.9%ක් ග්රහණය කරගන්නා අතර, ඉතිරි ව්යාජ ගිණුම් (personas) ඕනෑම වේලාවක ඉවත් කළ හැකි අතිරික්ත තොගයක් (disposable inventory) ලෙස රඳවා තබා ගනී.
4) මෙහි ඇම වන්නේ සිංහල භාෂාවෙන් ඉදිරිපත් කරන හදවත රිදවන කතාන්දරයි. සැලසුම් සහගත (scripted) තනිකම, වැන්දඹුභාවය, දික්කසාදය සහ මූල්ය දුෂ්කරතා ආදිය, අනුකම්පාවක් දක්වන ආගන්තුකයෙකු පොදු කමෙන්ට් තීරුවක සිට පුද්ගලික WhatsApp සංවාදයක් වෙත යොමු කරවා ගැනීම සඳහාම නිර්මාණය කර ඇත.
5) මෙහි රූප රාමු (imagery) සකස් කර ඇත්තේ පොදු ආකර්ෂණයට (glamour) වඩා නිශ්චිත කණ්ඩායමක් ඉලක්ක කරගැනීමටය. අතිශයෝක්තියෙන් යුත් පියයුරු, ව්යාජ ලෙස මවා ඇති දහඩිය සහ හිතාමතාම නිරාවරණය කරන ලද කිහිලි ප්රදේශ ඉහළම ප්රතිචාර ලබන ශ්රී ලාංකික පිටුවල මෙන්ම විදේශීය පිටු එකතුවෙහිද නැවත නැවතත් දක්නට ලැබේ. මෙය ෆේස්බුක්හි ස්වයංක්රීය නියාමන සීමාවන්ට (moderation) හසු නොවී රිංගා යාම සඳහාම සකස් කරන ලද කාමුක වාග්මාලාවකි (erotic vocabulary).
6) මුදල් ගලායන මාර්ගය (money trail) කාටත් පෙනෙන පරිදි විවෘතව සැඟවී පවතී. වැදගත්ම links පවතින්නේ ගිණුම් විස්තර, shortlinks සහ පළමු කමෙන්ට් එක තුළය. මහා පරිමාණ විගණන (bulk auditing) සාමාන්යයෙන් මෙවැනි තැන් කරා ළඟා නොවේ. එම සබැඳි ඔස්සේ ගියවිට ඒවා වැඩිහිටි චැට් (adult-chat), සූදුව (gambling), ක්රිප්ටෝ (crypto) සහ වෙළඳ දැන්වීම්-වැටුප් (advertising-arbitrage) වෙබ් අඩවි වෙත යොමු කෙරේ.
7) මෙම කාන්තාවන්ගේ නම් ෆේස්බුක් පෝස්ට් එකේ සිට අදාළ වෙබ් අඩවිය (landing page) දක්වා යන විට වෙනස් වේ (කාව්යා, කුමාරි බවටද, නෙත්මි, වාසනා සහ පසුව හිරුණි බවටද පත්වේ). ෆේස්බුක් පරිශීලකයෙකුට මෙම වෙනස් වීම හඳුනා ගැනීමට කිසිදු ක්රමයක් නොමැත.
8) මෙම දත්ත වලට අනුව දේශපාලන බලපෑම් මෙහෙයුමක (political influence operation) සාක්ෂි අවම වුවද, මෙම යටිතල පහසුකම් ද්විත්ව කාර්යයන් සඳහා (dual-use) භාවිත කළ හැකිය. මන්දයත්, දැනටමත් එක්රැස් කර ඇති ප්රේක්ෂකයින්, දැනටමත් විශ්වාසය දිනාගෙන ඇති ව්යාජ ගිණුම් සහ ඒවායේ සැබෑ ප්රභවය (provenance) අදෘශ්යමාන වීම යනු එවැනි දේශපාලන මෙහෙයුමකට හරියටම අවශ්ය කරන දේවල් වන බැවිනි.
9) ස්පාඤ්ඤ, ඉතාලි සහ මලයාලම් භාෂාවලින් ක්රියාත්මක වන ගිණුම් ද මෙවැනිම ව්යුහයක් ප්රතිනිෂ්පාදනය කරන නමුත්, ඒවායේ එක් පෝස්ට් එකක කාර්යක්ෂමතාවය තුන් ගුණයකට වඩා වැඩිය (ශ්රී ලාංකික ජාලයේ මධ්යස්ථ ප්රතිචාරය 130ක් වන විට, ඒවායේ මධ්යස්ථ ප්රතිචාරය 459කි). මෙයින් පෙනී යන්නේ ශ්රී ලාංකික ජාලය යනු අන්තර්ජාතික මෙහෙයුම් ආකෘතියක දේශීය ශාඛාවක් බවයි.
10) මේ කිසිවක් සඳහා ෆේස්බුක් හි නීති උල්ලංඝනය කිරීමක් අවශ්ය නොවූ අතර, සිදු කර ඇත්තේ ෆේස්බුක් පද්ධතිය මනාව භාවිත කිරීම පමණි. මන්දයත් ලේඛනගත කර ඇති සෑම යාන්ත්රණයක්ම ක්රියාත්මක වන්නේ එම වේදිකාවේම පහසුකම් (affordances) මත වන අතර, වේදිකාවේ පොදු මතුපිට ස්වභාවය (public surfaces) මඟින් සාමාන්ය පරිශීලකයෙකුට මෙම වංචාව හඳුනා ගැනීමට කිසිදු ක්රමයක් ලබා නොදේ.
11) මෙම වාර්තාවේ සීමාවන් මඟින්ද වැදගත් යමක් කියා පායි. මන්දයත්, පොදු මතුපිටක් (public surface) හරහා නිරීක්ෂකයෙකුට හෝ නියාමකයෙකුට (regulator) සොයාගත නොහැකි සීමාවන්ගෙන් ඔබ්බෙහි මෙහි පොදු අයිතිකාරිත්වය, ක්රියාකරුගේ අනන්යතාවය, පසුතල ස්වයංක්රීයකරණය (backend automation) සහ ආදායම් ගලායාම වැනි දෑ පවතින බැවිනි. (ආචාර්ය සංජන හත්තොටුව)
මෙම වාර්තාව මඟින් ශ්රී ලංකාව සහ තවත් රටවල් කිහිපයක් ඉලක්ක කරගනිමින් ෆේස්බුක් ජාලය හරහා ක්රියාත්මක වන කෘත්රිම බුද්ධියෙන් (AI) නිර්මාණය කරන ලද ව්යාජ කාන්තා ගිණුම් ජාලයක් පිළිබඳව පර්යේෂණාත්මක විශ්ලේෂණයක් ඉදිරිපත් කරයි. මෙම ගිණුම් හරහා අසත්ය ලිංගික ආකර්ෂණයක් සහ පුද්ගලික සමීපතාවක් පෙන්වමින් පරිශීලකයන්ව සූදුව, ක්රිප්ටෝ මුදල් සහ ලිංගික අන්තර්ගතයන් අඩංගු වෙබ් අඩවි වැනි අනාරක්ෂිත බාහිර සබැඳි වෙත යොමු කරන ආකාරය මෙහිදී පැහැදිලි කෙරේ. ඉතා සැලසුම්සහගතව සහ සම්බන්ධීකරණයෙන් යුතුව පවත්වාගෙන යන මෙම ජාලය, ෆේස්බුක් ආයතනයේ විනිවිදභාවය පිළිබඳ දුර්වලතා සහ නීතිමය සිදුරු ප්රයෝජනයට ගනිමින් වාණිජමය වාසි ලබා ගැනීමට කටයුතු කරයි. විශේෂයෙන්ම සිංහල භාෂාවෙන් පළ කරන හුදෙකලාව සහ අසරණභාවය පිළිබඳ පණිවිඩ හරහා සාමාන්ය ජනතාව නොමඟ යවන අයුරු මෙමඟින් පෙන්වා දෙයි. අවසාන වශයෙන්, ආචාර්ය හත්තොටුවගේ මෙම පර්යේෂණය අවධාරණය කරන්නේ AI තාක්ෂණය භාවිතයෙන් සිදුවන මෙම වංචනික ක්රියාවන් හඳුනා ගැනීමට සහ ඒවා පාලනය කිරීමට පවතින තාක්ෂණික මෙවලම් ප්රමාණවත් නොවන බවයි. මෙම තත්ත්වය පුද්ගලික ආරක්ෂාවට මෙන්ම ප්රජාතන්ත්රවාදී තොරතුරු අවකාශයේ විශ්වසනීයත්වයට ද දැඩි තර්ජනයක් එල්ල කරන බව ඔහු දැඩිව අවධාරණය කරයි.
(මෙම පරිවර්තනය මූලික වශයෙන් කෘත්රිම බුද්ධි (AI) තාක්ෂණය ඇසුරින් සකස් කරන ලද අතර, පසුව මානව සංස්කරණයකට (Human-edited) ලක් කරමින් එහි නිරවද්යතාව තහවුරු කර ඇති බව කරුණාවෙන් සලකන්න.)
Info-graphics by NotebookLM
